जनस्वास्थ्य, रोग, खाद्य र पोषण सम्बन्धी सामान्य जानकारी

 #. जनस्वास्थ्य, रोग, खाद्य र पोषण सम्बन्धी सामान्य जानकारी

#. जनस्वास्थ्य

• विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार स्वास्थ्य भन्नाले कुनै पनि व्यक्तिको शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक तवरले पूर्ण रूपमा सुसम्पन्न हुनु नै स्वास्थ्य भनिन्छ।
• यस परिभाषाले रोगबाट मुक्त हुनुको साथै स्वास्थ्यका आयामहरू ३ प्रकार:
  १. शारीरिक
  २. मानसिक
  ३. सामाजिक पक्षलाई जोड दिएको छ

#. स्वास्थ्य मानिस हुनुमा

• रक्तचाप
  Systolic - <120 mm hg
  Diastolic - <80 mm hg
• तापक्रम
  ३६°c (९८.६°F)
• हेमोग्लोबिन
  पुरुष - १३.६ - १८.२ gms/dl
  महिला - १२–१६ gms/dl सम्म
  रातो रक्तकोष ३५% to ४५%
• कोलेस्ट्रोल दर - २०० mg/dl भन्दा कम
• पल्स दर - ७२ pulses/min

#. मानव रगत

• काम - शरीरमा खाना र अक्सिजनको परिवहन सहयोग पुर्‍याउँछ
• यसमा - प्लाज्मा (५५%) र रक्तकोष (४५%) हुन्छ
• रक्तकोष - रातो रक्तकोष (RBC), सेतो रक्तकोष (WBC) तथा platelets
• RBC - अक्सिजन तथा खानाको परिवहन
• WBC - प्रतिरक्षा
• Platelets - रगत जम्न सहयोग

• Incubation period - शरीरमा जीवाणु प्रवेश गरेपछि रोग देखिन लाग्ने समय
• Blood group - (A, B, AB, O) तथा negative र positive
• Universal donor - O+ / O-
• Universal receiver - AB+

रक्तसम्बन्धी सम्बन्धी पत्ता लगाउने

• अष्ट्रियाली वैज्ञानिक कार्ल ल्यान्डस्टाइनर सन् १९०० तिर Nobel prize पाए
• शरीरमा पानीको मात्रा ६०% देखि ७०%
• एउटा मानिसको रगत अर्को मानिसमा सार्ने (blood transfusion) पहिलो वैज्ञानिक ल्यान्डस्टाइनर

#. स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी

• नेपालमा २०१५ मा २० वर्ष स्वास्थ्य नीति लागू
• खेलाडीमा नशालु औषधि प्रयोग पत्ता लगाउने परीक्षण - डोपिङ टेस्ट
• अन्तर्राष्ट्रिय परिवार नियोजन संस्था - सन १९५४
• मानव शरीरको सबैभन्दा लामो हड्डी - तिघ्रा (Femur)
• स्वास्थ्य व्यक्ति मानिसको सामाजिक व्यवहार दर - IQ ८५ भन्दा माथि
• एक स्वस्थ व्यक्तिले एक मिनेटमा १६–२० पटक श्वास
• ECG को पूरा रुप - Electro Cardiogram
• वयस्क मानिसको मुटुको तौल - २५० ग्राम
• Low birth weight भनेको जन्मदा २.५ kg भन्दा कम तौल भएको बच्चा
• बच्चा जन्मिएको ३ महिनापछि उसको तौल दोब्बर
• बिना चिरफार अपरेशन - एन्डोस्कोपी
• नवजात शिशुको लम्बाई - करिब ५० से.मी.
• शिशु भनेको - १ वर्ष भित्र
• बालक भनेको - ५ वर्ष भित्र
• जनस्वास्थ्य सम्बन्धी पहिलो कानुन ल्याउने देश - बेलायत
• शरीरमा ३ प्रकारका मांसपेशी - skeletal, smooth, cardio
• शरीरमा रगतको मात्रा - ७–८%
• मानिसको मानसिक विकास रोकिने - १५ वर्षको उमेरमा

• प्राणवायु (oxygen) शरीरमा सञ्चार गर्ने - RBC
• शरीर वृद्धि गर्न चाहिने सम्पूर्ण पदार्थ - पोषण
• नेपालमा रक्तदान दिवस - भदौ ७
• आहार तत्त्व पछि उपयोग हुने भाग - मेटाबोलिज्म
• बढी औषधि प्रयोग गर्दा हुने असर - toxicity

#. पूरा रुप

• STD - sexually transmitted disease
• CMA - community medical assistant
• ANM - auxiliary nurse midwife
• MRI - magnetic resonance imaging
• CT Scan - computer tomography scan
• ICU - intensive care unit
• CCU - coronary care unit
• TT - tetanus toxoid - 1924
• नेपालको स्वास्थ्य सेवा प्रवेश आधार - primary health service
• विश्व स्वास्थ्य दिवस - अप्रिल ७
• स्वास्थ्य दिवस - साउन
• जनसंख्या दिवस - जुलाई ११
• नेपालमा स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रम कुन जिल्लाबाट - पाँचथर
• ISO - २२००० food safety
• Widal test - टाइफाइडको परीक्षण
• क्यान्सरलाई भनिन्छ - carcinoma
• धेरै जनसंख्या एकै ठाउँमा हुने रोग - epidemic
• संसारभर फैलिने रोग - pandemic
• सबैभन्दा कम मातृ मृत्युदर भएको नेपाल सरकारको कार्यक्रम - achievement award
• धेरै बाल मृत्युदर कम गर्ने कार्यक्रम - motivational award

#. कोरोना भाइरस

• WHO बाट officially घोषणा गरिएको महामारी
• पहिलो पटक देखिएको - २०१९ DEC-३१
• नेपालमा पहिलो केस - २०७६ माघ ९
• PCR - polymerase chain reaction

• RDT – rapid diagnostic test
• PPE – personal protective equipment
• VTM – viral transport media

#. रोग

• शरीरको कुनै पनि अङ्ग/अंगकाे कार्यमा आएको गडबडीका कारण अस्वस्थ हुनु रोग हो।
• स्वास्थ्य सामान्य नभई काम गर्न नसक्ने अवस्थालाई रोग भनिन्छ।

#. रोगका प्रकार (रोगका आधार)

१. जीवाणुबाट (bacterial disease)

• हैजा (cholera)
• निमोनिया (pneumonia)
• टाइफाइड (typhoid fever)
• लहरेकी (whooping cough)
• डिप्थेरिया (diphtheria)
• धनुष्टंकार (tetanus)
• मेनिन्जाइटिस (meningitis)
• कुष्ठरोग (leprosy)

२. विषाणु समूह (viral disease)

• बिफर (smallpox)
• दादुरा (measles)
• एन्सेफलाइटिस
• रेबीज (rabies)
• रुघाखोकी (common cold)
• हाइ (measles)
• इन्फ्लुएन्जा
• ठेउला
• कमलपित्त
• शिशुक्षय

३. प्रोटोजोआ समूह (protozoal disease)

• औलो (malaria)
• आमाशय (dysentery)
• कालाजार (kala-azar)
• ट्राइकोमोनास

४. परजीवी (parasites)

• जुका (round worm)
• दाद (ringworm)
• कुष्ठरोग (leprosy)

५. यौन रोग

• सुजाक (gonorrhea)
• एचआईभी एड्स
• सिफिलिस (syphilis)

६. कृमि (wormy disease)

• गोलो कृमि (round worm)
• हुकवर्म
• हात्तीपाइले (filaria)
• फिते कृमि (tape worm)

#. केही महत्वपूर्ण जानकारी

• पहिलो प्रतिजैविक औषधि – penicillin
• सबैभन्दा बढी रोग सार्ने किरा – झिंगा
• डेंगु रोग – एडिस एजिप्टी लामखुट्टेको टोकाइबाट
• हेपाटाइटिस B – कलेजो सम्बन्धी रोग
• खानामा फलाम तत्वको कमी भएमा – रक्तअल्पता
• अक्सिजनको कमी भएमा शरीर निलो देखिन्छ
• मानिसको शरीरमा ६०% पानी हुन्छ
• एड्स रोगलाई अन्तर्राष्ट्रिय रोग मानिन्छ

• रोग प्रतिरोध क्षमता बढाउन – WBC र antibody को भूमिका हुन्छ
• रक्तअल्पता भनेको रगतमा हेमोग्लोबिन कम हुनु हो

#. पोषण तत्त्वको कमीले हुने रोग

• क्यालोरीको कमी – क्वासिओरकर / मरास्मस
• रक्तअल्पता – हेमोग्लोबिन र RBC कमी
• रातो आँखा – Vitamin A कमी
• बेरी बेरी – Vitamin B कमी
• स्कर्वी – Vitamin C कमी
• रिकेट्स – Vitamin D कमी
• जलअभाव – शरीरमा पानीको कमी
• प्रोटिनको कमी – क्वासिओरकर
• आँखामा समस्या – Vitamin A
• छाला रोग – Vitamin B₃
• मानसिक समस्या – Vitamin B
• घाउ ढिलो निको – Vitamin C

#. मानव शरीरका विभिन्न प्रणाली बारे जानकारी

• हड्डीको संख्या – २०६
• खोपडी हड्डी – २२
• छातीका हड्डी – ८
• हातखुट्टाका हड्डी – ३०
• मुटुको धड्कन – ७०–८० पटक प्रति मिनेट
• रातो रक्तकोष आयु – १२० दिन
• प्लेटलेट्स आयु – ८–१० दिन
• रगतको मात्रा – ४–५ लिटर
• सेतो रक्तकोष आयु – १०–१५ दिन
• अनुहारका हड्डी – १४

#. केही रोग र रोग लगाउने कीटाणु

• Bird flu – H5N1
• Swine flu – H1N1
• Cholera – Vibrio cholera
• Measles दादुरा – paramixo virus
• • सिफिलिस (syphilis) – treponema palladium
• • कुष्ठरोग – coryne bacterium
• • टाइफाइड (typhoid) – salmonella typhi

# चिकित्सक विज्ञान सम्बन्धी अनुसन्धान कर्ता

• मृग प्रतिस्थापन – STO क्रिश्चियन बर्नार्ड – अफ्रिका
• रेबिज विरुद्ध खोप – एडवर्ड जेनर – बेलायत
• क्षयरोग तथा क्षयरोगका कीटाणु – रबर्ट कोच – जर्मन
• होमियोप्याथी – हानिम्यान – जर्मन – १७५५
• क्लोरोफर्म – जेम्स सिम्पसन
• पेनिसिलिन – अलेक्जेन्डर फ्लेमिङ – स्कट
• पोलियो Vaccine – जोनस साल्क
• X-ray को खोज – विल्हेम रोन्टजन – जर्मन

# खोप

• मानिसमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने कृत्रिम उपाय
• रोगसँग लड्नको लागि शरीरमा antibody उत्पादन गर्छ
• बच्चालाई ६ वर्ष भित्र सबै खोपको मात्रा पूरा गर्नु पर्छ
• सबै रोग मा नियमित रूपमा खोप लगाउने अभियान अघि बढाइएको छ
• वि. सं. २०४३ पोलियो खोप सुरु गरिएको

खोप तालिका

१. BCG
कहिले दिने: जन्मसँगै वा एक वर्ष भित्र
कुन रोग: क्षयरोग (TB) विरुद्ध
कति: एक पटक

२. पोलियो खोप
कहिले: जन्ममा, ६ हप्ता, १० हप्ता, १४ हप्ता
कुन रोग: अपाङ्ग हुने लंगडोपन
कति: ३ पटक + बुस्टर

३. DPT
कहिले: ६, १०, १४ हप्ता
कुन रोग: डिप्थेरिया, टिटानस, लहरे खोकी, हेपाटाइटिस B, हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा B

४. दादुरा
कहिले: जन्मेको ९ महिना पुगेपछि
कति: एक पटक

५. जापानिज इन्सेफेलाइटिस
कहिले: ९ देखि २३ महिना
कति: एक पटक

६. टिटानस टक्सोइड
कहिले: गर्भवती अवस्थामा
कति: दुई पटक ४ हप्ताको फरकमा

---

# खाद्य र पोषण

• खाद्य पदार्थ भनेको – खानका लागि प्रयोग गर्न सकिने पदार्थ
• पोषण भनेको – हामीले खाएको खाद्य पदार्थको उपयोग गर्ने प्रक्रिया
• वृद्धि विकास, शक्ति विकास, रोगबाट बच्न पोषणयुक्त खाना आवश्यक
• खानेकुरा बाट शरीरले पोषक तत्व पाउँछ

१. कार्बोहाइड्रेट

• शक्ति दिने तत्व – शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ
• पाइने स्रोत – चामल, गहुँ, आलु, मकै, केरा, सखर, चिनी आदि

२. प्रोटिन

• शरीर निर्माण र मर्मत गर्ने
• स्रोत – अण्डा, मासु, माछा, दाल, दूध आदि

३. बोसो (फ्याट)

• शक्ति सञ्चय गर्ने
• स्रोत – घ्यू, तेल, मासु, बदाम आदि

४. भिटामिन

• रोगबाट बचाउँछ, शरीर सन्तुलन राख्छ
• स्रोत – फलफूल, सागसब्जी, दूध, मासु आदि

पानीमा घुल्ने

• Vitamin B र C

बोसोमा घुल्ने

• Vitamin A, D, E, K

---

Vitamins तालिका

Vitamin-A – Retinol → Night blindness
Vitamin-B1 – Thiamin → Beriberi
Vitamin-B2 – Riboflavin → Ariboflavinosis
Vitamin-B3 – Niacin → Pellagra
Vitamin-B5 – Pantothenic acid → Paresthesia
Vitamin-B6 – Pyridoxine → Anemia
Vitamin-B7 – Biotin → Dermatitis
Vitamin-B9 – Folic acid → Pregnancy problem
Vitamin-B12 – Cyanocobalamin → Megaloblastic anemia
Vitamin-C – Ascorbic acid → Scurvy
Vitamin-D – Calciferol → Rickets
Vitamin-E – Tocopherol → कोशिका समस्या
Vitamin-K – Phylloquinone → Hemophilia (रक्तस्राव)